«تلاشی اخلاقی»
چرا توسعه بیش از یک فرایند صرفاً فنی است
کتابی تازه شامل ۱۴ جستار از کرسی بهائی ایندور توسعه را بهعنوان تلاشی اخلاقی بررسی میکند؛ تلاشی که اصول یگانگی، عدالت و امانتداری نسبت به محیطزیست به آن شکل میبخشند.
کتابی تازه شامل ۱۴ جستار از کرسی بهائی ایندور توسعه را بهعنوان تلاشی اخلاقی بررسی میکند؛ تلاشی که اصول یگانگی، عدالت و امانتداری نسبت به محیطزیست به آن شکل میبخشند.
دهلی نو — وقتی توسعه عمدتاً با آنچه قابل شمارش است سنجیده میشود، چه چیزهایی از نظر دور میماند؟
دهههاست که پیشرفت را با شاخصهایی مانند نرخ رشد، سطح درآمد، دامنهٔ دسترسی به زیرساختها و حجم تولید ارزیابی کردهاند. این معیارها میتوانند ابعاد مهمی از حیات اجتماعی و اقتصادی را آشکار کنند. با این حال، کمتر میتوانند شرافت انسانی، کیفیت پیوندهای اجتماعی، خرد نهفته در فرهنگهای گوناگون، مسئولیتهایی را که در برابر نسلهای آینده داریم، یا رابطهٔ نوع بشر با عالم طبیعت را در نظر بگیرند.
برای بسیاری از اندیشمندان و دستاندرکاران توسعه، محدودیتهای نگاه صرفاً مادی به پیشرفت بیش از پیش آشکار شده است. به باور آنان، آنچه لازم است تنها اصلاح مدلهای موجود نیست، بلکه باید در فرضهایی بازنگری کرد که این مدلها بر پایه آنها بنا شدهاند.
همین دغدغه محور گردهمایی اخیری در مرکز بینالمللی هند (India International Centre) در دهلی نو بود؛ جایی که دفتر روابط عمومی بهائیان هند و کرسی بهائی مطالعات توسعه در دانشگاه دِوی آهیلیا (Devi Ahilya University)، از کتاب تازهای با عنوان «گفتوگوهایی درباره توسعه: بازاندیشی در توسعه برای آیندهای عادلانه و پایدار» رونمایی کردند.
این رویداد حدود ۶۰ نفر از پژوهشگران، دستاندرکاران توسعه و اعضای سازمانهای جامعهٔ مدنی را گرد هم آورد تا دربارهٔ موضوعات محوری کتاب و ارتباط آنها با گفتمان معاصر توسعه تأمل کنند.
این کتاب، به ویراستاری آرش فاضلی، استادیار و رئیس کرسی بهائی، و آمیتاب کوندو (Amitabh Kundu)، استاد بازنشسته در دانشگاه الجی (LJ University)، شامل ۱۴ جستار است که از مجموعه سخنرانیهایی برآمدهاند که این کرسی طی دو سال گذشته برگزار کرده است. نویسندگان این جستارها، مدلهای غالب توسعه را بررسی میکنند و در عین حال به جستوجوی بدیلهایی میپردازند که بر یگانگی نوع بشر، عدالت، همبستگی، امانتداری نسبت به محیطزیست، و مشارکت معنادار مردم و جوامع در شکل دادن به آیندهٔ خود استوارند.
نیلاکشی راجکووا (Nilakshi Rajkhowa)، از دفتر روابط عمومی بهائیان هند، در آغاز برنامه گفت: «این کتاب دیدگاههایی را گرد آورده است که ما را به تأمل عمیق در معنا و هدف توسعه در دوران خود فرامیخوانند. در زمانی که جهان با چالشهای پیچیده اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی روبهروست، چنین گفتوگوهایی هم بههنگاماند و هم ضروری.»
دکتر فاضلی در معرفی کتاب گفت این اثر از این درک برآمده است که نوع بشر با مجموعهای از بحرانهای فزاینده روبهروست؛ بحرانهایی مانند تخریب محیطزیست، افزایش نابرابری، چندپارگی اجتماعی و دوقطبیشدن. در عین حال، بسیاری از الگوهای توسعه که برای پاسخ به این بحرانها به کار گرفته میشوند، همچنان بیش از حد بر رشد مادی تمرکز دارند و ازاینرو نمیتوانند راهحلهایی بلندمدت، مؤثر و پایدار ارائه دهند.
او گفت توسعه در آغاز با هدف تحقق عدالت برای نوع بشر معنا و جهت مییافت. به گفتهٔ او، این کتاب کوششی فروتنانه است «برای آنکه بار دیگر برخی از پرسشهای بنیادین را مطرح کند»؛ پرسشهایی دربارهٔ اینکه توسعه اساساً قرار بود در خدمت چه هدفی باشد. او گفت: «توسعه پروژهای صرفاً فنی نیست؛ توسعه در بنیاد خود، تلاشی اخلاقی است.»
به همین دلیل، دکتر فاضلی توضیح داد که اصول اخلاقی نباید آرمانهایی تلقی شوند که تنها بهطور کلی تأیید میشوند، اما در برابر ساختارها، سیاستها و فرضهایی که عمل را هدایت میکنند، در جایگاهی فرعی قرار میگیرند. این اصول باید بخشی از واقعیتی دانسته شوند که اجتماع در بستر آن توسعه مییابد؛ واقعیتی که پایبندی به این اصول یا نادیده گرفتن آنها، پیامدهایی آشکار دارد.
او گفت: «اخلاق چیزی نیست که بتوان آن را بعداً به توسعه افزود؛ باید از همان بنیان در آن حضور داشته باشد.» اصول اخلاقی و معنوی صرفاً «اندیشههایی خوب» نیستند که هر زمان مناسب بود به آنها رجوع کنیم، بلکه بازتابدهنده ویژگیهایی اساسی از حیات اجتماعیاند.
میزگردی که پس از آن برگزار شد، به بررسی این موضوع پرداخت که چنین نگاهی چگونه میتواند شیوههای عملی توسعه را دگرگون کند.
آدیتی کاپور (Aditi Kapoor)، از بنیانگذاران و عضو هیئت امنای سازمان «آیندههای بدیل» (Alternative Futures)، با تکیه بر تجربه میدانی خود گفت که برنامهریزی توسعه، وقتی بیش از حد در قالبهای سخت و نتیجهمحور سامان مییابد، ممکن است از واقعیتی بنیادین غافل شود: «زندگی مردم در واقع به شیوههایی ارگانیکتر و همهجانبهتر پیش میرود. »
استیون شونبرگر (Steven Schonberger)، اقتصاددان و مدیر پیشین بخش جهانی آب در بانک جهانی، این بحث را پیش برد و خودِ واژگان رایج در این حوزه را زیر سؤال برد. او یادآور شد که دستهبندی کشورها به «توسعهیافته» و «کمتر توسعهیافته» میتواند در برخی اجتماعات نوعی رضایت کاذب از وضع موجود پدید آورد و در عین حال، بسیاری از ارزشها و ظرفیتهایی را که دیگران برای عرضه دارند، کماهمیت جلوه دهد.
او پیشنهاد کرد واژهٔ «توسعه» بهکلی کنار گذاشته شود و بهجای آن، بار دیگر بر پیشرفت انسانی تأکید گردد. او گفت: «پیشرفت پایانی ندارد. همگان در مسیر پیشرفتاند.»
آقای شونبرگر تأکید کرد که سهم و مشارکت در این پیشرفت را باید از «همۀ گوشههای تمدن» جستوجو کرد.
از نگاه مسئولان کرسی، رونمایی کتاب تنها انتشار اثری تازه نبود؛ بلکه دریچهای به گفتوگویی گستردهتر دربارهٔ آینده گشود. چنانکه گفتوگوهای آن شب نشان میداد، اگر قرار است در معنای توسعه بازاندیشی شود، این کار از راه فرایندی بلندمدت و شکیبانه از یادگیری ممکن خواهد شد؛ فرایندی که در آن، خودِ جوامع و جوانانشان، نه در مقام دریافتکنندگان برنامههایی که در جایی دیگر طراحی شدهاند، بلکه بهعنوان نقشآفرینان پیشرفت خویش حضور مییابند.
